300 treden naar het geluk

De torenwachter van Münster

'Als ik te laat ben en me moet haasten', zegt Martje Saljé, 'dan lukt het mij ook wel de trappen binnen twee minuten te bedwingen'. De vrouw is getraind. Want de beklimming, dat zijn toch 300 treden. Zes keer per week beklimt de in Noorwegen geboren vrouw 's avonds de smalle trap; naar haar werkplaats, in de toren van St. Lamberti in Münster. 'DeinNRW' heeft de enige vrouwelijke torenwachter in dienst van de staat daar bezocht, hoog boven de daken van de bisschopsstad. 300 treden omhoog en ook weer omlaag.

  • ©
    St. Lamberti Münster aus Sicht des Prinzipalmarktes, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.
  • ©
    Türmerin schließt ihr Postfahrrad ab, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.
  • ©
    Aufstieg hoch in den Turm der Lambertikirche, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.
  • ©
    Schlüsselanhänger mit Aufschrift Türmerin, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.
©
Türmerin radelt auf ihrem Postfahrrad zur Arbeit, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.

Deze ochtend is het koud. De thermometer komt niet verder dan -4 graden. Martje Saljé komt natuurlijk met de fiets naar het interview. Het is een oude, gele postfiets. Ze legt hem snel aan de ketting en na een korte begroeting in de kou gaan we dan ook al op weg. Twee kleine treden brengen je naar de onbeduidende deur aan de achterkant van de beroemde kerk van Münster. 'Daarna zijn het er nog maar 298, dat gaat toch nog hè', zegt de jonge vrouw. En ze lacht. Zoals zo vaak, als ze over haar werk mag vertellen. Als ze praat over de lange traditie van haar werk, over de geschiedenis van de stad, waar ze als kind al wilde wonen, als ze over de lange rustige avonden in de toren vertelt, over haar angst tijdens een zwaar onweer in 2014 en over het hoogtepunt van haar carrière tot nu toe, toen ze tijdens een rondleiding van de burgemeester de grote raads- en brandklok mocht luiden, dan horen we steeds weer woorden zoals ongelooflijk, verheffend, fantastisch, betoverend, respect en geluk.

Sinds zij op 1 januari 2014 de baan overnam van haar voorganger, is ze rustiger geworden, somt Martje Saljé aan het einde van het gesprek op. Maar wie de muziek- en geschiedeniswetenschapper mag leren kennen, zal al snel merken dat hier een slimme, vrolijke jonge vrouw helemaal bij zichzelf in de stad van haar keuze is aangekomen. Haar baan: 'Overheidsdienst, halve baan, met vakantievervanging en alles wat erbij hoort', wil ze het er al bijna uitschreeuwen. En alweer lacht ze. Want de torenwachter in Münster te mogen zijn, is voor de 36-jarige niet gewoon maar een baan.

Dinsdag is er geen brand in Münster

Tradities en legendes

De torenwachter van St. Lamberti werd voor het eerst in oorkonden genoemd in 1383. Het is zijn opgave, uit te kijken naar branden en de stad te waarschuwen voor vreemde indringers. Meer dan 630 jaar later gaat nu iedere avond om 21 uur een mooie, moderne vrouw naar haar werk in de kleine toren, om tot middernacht ieder half uur vanaf de galerij de toren-hoorn te blazen. Behalve op dinsdag. Op dinsdag blijft het hoorn stil, want dan heeft de torenwachter vrij. Zogenaamd, vertelt de Nieuw-Westfaalse geamuseerd, 'omdat volgens de overlevering na al de eeuwen nog nooit een brand is uitgebroken of vijandige acties hebben plaatsgevonden op een dinsdag...'

Getoeterd wordt ieder half en heel uur in drie windstreken. Richting de Prinzipalmarkt in het Zuiden, naar het plein van de Dom in het Westen en naar de Drubbel (op diens plek 'drubbelten' (stapelden) tot 1907 op kleine ruimte 10 kleine huizen) in het Noorden. Over het Oosten worden veel mythen en legenden verteld, zoals bijvoorbeeld die van het oostelijk gelegen kerkhof en daarover, dat men de rust van de doden, zoals iedereen weet, niet mag storen. De wetenschapper twijfelt er echter aan, denkt eerder dat kerkhistorische redenen ervoor zorgen, omdat de altaren in de kerken naar het Oosten waren gericht en daarom uit respect niet in richting het Oosten werd geblazen.

De torenwachter klimt door de dakopening

©
Martje Saljé - die Türmerin von Münster, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.

"Als kind stond Münster helemaal bovenaan mijn lijstje met steden, waar ik wel zou willen werken. En nu ben ik daadwerkelijk hier en mag ik deel zijn van dit eeuwenoude gebruik. Onbegrijpelijk!"

Martje Saljé 

De hoge kunst van het toeteren

Altijd alleen, maar nooit eenzaam

Over dergelijke en andere gebeurtenissen uit de geschiedenis en onderzoeksresultaten vertelt de 36-jarige regelmatig in haar eigen blog www.tuermerinvonmuenster.wordpress.com

Ze beklimt tenslotte niet iedere avond uit puur plezier de smalle wenteltrap naar de originele toren met allerlei foto's aan de muren, stadskaarten, talrijke boeken, vaktijdschriften, de oude radio uit de opa's tijden, een cassetterecorder nog uit de kinderjaren en de beide kleine straalkachels, die voor een beetje warmte in de koele toren zorgen. Midden ertussen ontdekken we ook bellenblaas ('voor het goede humeur') en enkele van m-ART-je zelf gemaakte briefkaarten. De motieven: Alles rondom Münster Want naast muziek en de middeleeuwse geschiedenis is kunst ook een grote passie van de uit Zuid-Noorwegen en in de buurt van Bremen opgegroeide vrouw, die bovendien ook nog als lector en vertaler voor Engels en Frans werkt.

En terwijl de blik verder door het ordelijke chaos in de torenkamer dwaalt, vult Martje Saljé nog even aan: 'Alles hier boven is trouwens correct gecontroleerd en veiligheidstechnisch goedgekeurd.' En met een knipoog voegt ze eraan toe:

"Dat is hier dus niet alleen de mooiste werkplek ter wereld, maar ook nog de meest veilige."

Vooral ook omdat de torenwachter zich iedere avond voor het werk moet aanmelden bij de brandweer en als ze klaar is met haar werk ook weer moet afmelden. Maar hierboven is ze altijd helemaal alleen, want vanwege de veiligheid mag ze niemand meenemen. Ook openbare rondleidingen in de toren van St. Lamberti in Münster zijn er niet. 'Ja', zegt de torenwachter, 'ik ben altijd alleen hier, maar ik ben niet eenzaam.'

  • ©
    Zimmer der Türmerin von Münster, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.
  • ©
    Pop Art Postkarte der Türmerin von Münster, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.
  • ©
    Inschrift auf dem Horn der Türmerin, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.
  • ©
    Münsteraner Türmerin mit Horn, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.
©
Inschrift auf dem Horn der Türmerin, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.

"Geboren om te zien
besteld om te kijken
de torens gezworen
bevalt mij de wereld"

Johann Wolfgang von Goethe

Martje Saljé, die zich tijdens haar sollicitatie drie jaar geleden met het citaat van Goethe heeft doorgezet tegenover 46 mede-concurrenten, schrijft daarom alles op, wat ze hierboven allemaal heeft beleefd en geleerd. 'Iedereen kent bijvoorbeeld Tijl Uilenspiegel', zegt ze, 'maar wist je, dat hij ook ooit torenwachter is geweest?' Een ander verhaal gaat bijvoorbeeld over de 'hoge kunst van het toeteren'. Dat gaat namelijk volgens een bepaalde cijfermystiek en is lang niet zo makkelijk, als een leek denkt dat het is. 'Het moest vooral direct lukken.' Want oefenen kon Martje Saljé met de bijna 1,20 meter lange, kostbare reproductie van het originele hoorn voor haar 'eerste keer' niet. Dat zou dan natuurlijk iedereen kunnen horen.

Het centrale getal bij alle signalen is trouwens '3'. Dit getal staat onder andere voor de Drie-eenheid Vader, Zoon en Heilige Geest. Om 21.00 uur is daarom drie keer een drievoudig 'toooeeeet', om 22.00 uur zijn het 2x3 tooeet plus 1x4 tooeet van de toren te horen, dus: 'Tooeet – Tooeet -Tooeet (pauze) Tooeet – Tooeet -Tooeet (pauze) Tooeet – Tooeet – Tooeet – Tooeet“. Aan het begin heeft Martje Saljé, die naast het torenhoorn nog acht andere instrumenten zoals piano speelt, maar ook de Renaissance-luit en contrabas beheerst, zich ook al eens verteld. 'Dat werd natuurlijk direct geregistreerd in de stad', herinnert ze zich. Meestal zijn de reacties op haar middeleeuwse ambacht echter positief. 'De nachtwacht antwoord altijd', vertelt ze. 'De mensen noemen haar voor de grap ook wel eens Rapunsel of ze schreeuwen voor de grap: 'Niet springen.' Sommigen willen ook een toegift.

Die geeft ze, natuurlijk, pas weer bij het volgende volle of halve uur. Maar wie goed luistert, zal af en toe nog heel andere klanken van hoog boven uit de toren kunnen horen. Want zelf luistert Martje Saljé in haar vrije tijd het liefst naar heavy metal. Past op de een of andere manier ook bij de middeleeuwen.

©
Seitenprofil der Türmerin mit Blick auf den St. Paulus Dom Münster, © Ralph Sondermann, Tourismus NRW e.V.

Drie vragen aan Martje Saljé

Enthousiaste Münsteran en cultuurliefhebber

Mevrouw Saljé, u heeft 48 uur vrij. Wat zou u in deze tijd absoluut willen doen in Noordrijn-Westfalen?
Martje Saljé: 'Ik zou dat doen, wat ik iedere dinsdag, op mijn vrije dag, doe; namelijk mijn nieuwe omgeving Westfalen leren kennen. Dinsdag is altijd mijn cultuurdag. Dan zoek ik een doel in Münster of de regio, ga op stap met mijn fiets, stap in de bus of trein en ontdek het land. Want ook privé bezoek ik bijv. graag kerken en neem deel aan openbare rondleidingen. In het jaar van het 500e hervormingsjubileum staan in ieder geval ook weer een paar bezoekjes aan het stadsmuseum Münster op het programma, want daar is ook de geschiedenis van de zogenaamde herdopers te vinden. De ijzermanden, waar ze hoog boven aan de toren van St. Lamberti werden opgehangen, zie ik tenslotte iedere dag. En minstens een dinsdag is in de zomer gereserveerd voor de sculpturen projecten Münster. Tien jaar geleden, toen de tentoonstelling voor het laatst heeft plaatsgevonden, ben ik extra naar Münster gereisd.'

Welke plaats in Noordrijn-Westfalen heeft u weer opnieuw ontdekt?
Martje Saljé: 'Soest. Mijn Soest. Een fantastische stad. Daar wil ik absoluut nog een keertje naartoe, want tijdens mijn bezoek waren twee kerken gesloten, die ik graag nog eens zou willen bewonderen. Bovendien heeft Soest veel overeenkomsten met Münster, zoals bijvoorbeeld de goed herkenbare voormalige stadsbegrenzing (in Münster is dit de promenade, in Soest de stadsmuur) en de vele historische of historisch weer opgebouwde gevels en natuurlijk de kunst. Kijk bijvoorbeeld eens naar de schilder Wilhelm Morgner en zijn waanzinnig groot oeuvre. Morgner is geboren in Soest. Ik ben echter in het 'LWL-Museum für Kunst und Kultur' in Münster attent geworden op deze verbinding. Want op de een of andere manier heeft toch alles met Münster te maken...'

Uw persoonlijke lievelingsplek in Noordrijn-Westfalen.
Martje Saljé: 'Mijn torenplekje natuurlijk, waar anders? De torentijd is voor mij altijd gelukstijd. Even serieus, hierboven haal ik vrijer en positiever als waar dan ook adem. En ik constateer dat ik, sinds ik hier werk, veel relaxter ben geworden.'

Severin von Hoensbroech, © Tourismus NRW e.V.